ڕاپۆرتی پێشێلکردنی ئەخلاقی ڕۆژانە
هەڵسەنگاندنی بڵاوکراوەکانی میدیای کۆمەڵایەتی Jiyan Elma (@1porgijo / پێشتر @porgijo2) سەبارەت بە هێرشەکە بەسەر قوربانی Diljîn Beyar لە ڕوانگەی ئەخلاقی ڕۆژنامەوانییەوە
1. ئامانج و بواری ڕاپۆرتەکە
ئەم ڕاپۆرتە بۆ هەڵسەنگاندنی بڵاوکراوەکانی Jiyan Elma ئامادە کراوە، کەسێکە لە سویسرا دەژیت و لە پرۆفایلی میدیای کۆمەڵایەتیدا خۆی وەک «ڕۆژنامەوانی سەربەخۆ – ئەندامی IFJ، Amnesty، Syndicom.ch» دەناسێنێت، بڵاوکراوەکانی ڕۆژی ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕوانگەی ئەخلاقی ڕۆژنامەوانی، بنچینە پیشەییەکان و ستانداردەکانی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی میدیاوە. ڕاپۆرتەکە ئامانجی ئەوەیە هاوکارییەکی لێکۆڵینەوەی ئەخلاقی لەلایەن دامەزراوەکانی وەک فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی ڕۆژنامەوانان (IFJ)، Amnesty International و Syndicom بکات.
لێکۆڵینەوەکە ئەو بڵاوکراوانەی میدیای کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە کە تێیاندا Jiyan Elma بە ئاشکرا ڕووداوەکەی نکۆڵی کرد، تاوانی خستە ئەستۆی قوربانی و وشەی سوکایەتیئامێز بەکارهێنا، لە دوای ئەوەی هونەرمەندی کورد Diljîn Beyar کە لە سویسرا دەژیت ڕایگەیاند لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ لەلایەن کەسانی پەیوەندیدار بە PKKەوە هەڕەشەی لێکراوە و لێیدراوە.
2. پاشخانی ڕووداوەکە
لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥دا، هونەرمەندی کورد Diljîn Beyar لە ڕێگەی هەژماری میدیای کۆمەڵایەتییەوە ڕایگەیاند لە شەوی ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥دا لەلایەن چوار کەسی پەیوەندیدار بە PKKەوە لە ماڵەکەیدا هێرش کراوەتە سەری.
لە ٢٣ی تشرینی یەکەمدا، بەکارهێنەری بە ناوی Jiyan Elma (@porgijo2) ئەم لێدوانەی وەک «تەواوی درۆیە» وەسفکرد، بڵاوکراوەی بڵاوکردەوە کە ئابڕووی قوربانی بردن، ڕاستەوخۆ تاوانی درۆکردنی خستە ئەستۆی کەسی هێرشکراو، بەرگریی لە هێرشکارەکان کرد و دەربڕینی تێدابوو کە دەکرێت سەلامەتی قوربانی بخاتە مەترسییەوە.
لە ٢٣ی تشرینی یەکەمدا، Diljîn Beyar بڵاوکراوەکانی Jiyan Elma وەک «بوختان و ئامانج قەڵبکردن» وەسفکرد و ڕایگەیاند سکاڵای تاوانی دەکات.
لەسەر ئەمە، Jiyan Elma لە بڵاوکراوەیەکی نوێدا وشەی وەک «بێ شەرمانە درۆ دەکەیت، خوار، بێئابڕوو، بێناموس» بەرەو قوربانی ئاراستە کرد.
لە ڕۆژانی داهاتوودا، Jiyan Elma ناوی هەژمارەکەی گۆڕی بۆ @1porgijo بۆ خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی.
3. بڵاوکراوە لێکۆڵینەوەکراوەکان
بڵاوکراوە ١ (٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥)
"ڕاستی ڕووداوەکە دەگێڕمەوە، کە تەواوی درۆیە..."
"Diljîn بە بەکارهێنانی دژایەتی PKK هەوڵ دەدات پەنابەری وەربگرێت."
"ئەو کەسانەی لەو ماڵەدا دەژین هەموویان لە تورکیادا لێپرسینەوەیان هەیە بۆ تاوانەکانی وەک ئەندامێتی PKK، پرۆپاگەندا، هاوکاری و پاڵنەری. Diljîn سەرەڕای ئەوەی ئەمە دەزانێت، هەر ئێوارەیەک سوکایەتی و ناسزا بۆ PKK و Abdullah Öcalan دەکات."
"تەنها گەنجێک (تەنها ١ کەس) مستی لە سینگی Diljîn دا."
"هەموو بانگەشەکان درۆن."
"لە ئەنجامدا؛ هەموو ئەوەی گوترا درۆیە."
بڵاوکراوە ٢ (٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ — دوای وەڵامی Diljîn Beyar)
"ئێستا با لاوازییەکانت ڕوون بکەینەوە"
"من لەگەڵ ئەو کەسانە قسەم کرد کە لەو ماڵەدا دەژین و بەشداری ئەم ڕووداوەن..."
"بێ شەرمانە لێرە درۆ دەکەیت."
"تا ئاسمانیش نکۆڵی بکەیت، هەمووان خواریت دەزانن."
"هەر کەسێک لە سکاڵاکردن پاشگەز ببێتەوە بێناموس، خوار و بێئابڕوویە."
"نەخێر وا نابێت."
4. هەڵسەنگاندن لە ڕوانگەی ئەخلاقی ڕۆژنامەوانییەوە
a) دروستی و متمانەپێکراوی سەرچاوە
لە بڵاوکراوە لێکۆڵینەوەکراوەکاندا هیچ بەڵگەیەکی جەستەیی یان سەرچاوەی سەربەخۆ نییە. Jiyan Elma بێ ئەوەی هیچ ئەنجامی لێکۆڵینەوەی فەرمی، ڕاپۆرتی پۆلیس، شایەتی بینەر یان بەڵگەنامەیەک بهێنێتەوە، بڕیاری کۆتایی «تەواوی درۆیە» دا. ئەمە پێشێلکردنی ڕاستەوخۆی بڕگەکانی ١ و ٢ی دەستووری بنچینەکانی IFJ یە.
b) بێلایەنی و سەربەخۆیی
لە بڵاوکراوەکاندا ڕیفلێکسێکی ئاشکرا یان ناڕاستەوخۆی بەرگری لە PKK هەبوو، کە لە وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپادا وەک ڕێکخراوی تاوانکاری دەناسرێت. لەکاتێکدا بڵاوکراوەکان هونەرمەندی قوربانی کە بانگەشەکانی هێرشەکەی هەڵگرت وەک «درۆکەر» ئامانج قەڵبکرد، گێڕانەوەی گروپی هێرشکاری بانگەشەکراو پارێزراو بوو. ئەمە پێشێلکردنێکی ڕوونە بۆ بنچینەی سەربەخۆیی.
c) سوکایەتی، هەڕەشە و وتاری ڕقدا
"بێ شەرمانە لێرە درۆ دەکەیت."
"تا ئاسمانیش نکۆڵی بکەیت، هەمووان خواریت دەزانن."
"هەر کەسێک لە سکاڵاکردن پاشگەز ببێتەوە بێناموس، خوار و بێئابڕوویە."
ئەم جۆرە دەربڕینانە نەک تەنها لەگەڵ ڕۆژنامەوانیدا ناگونجێت، بەڵکو لە یاسای سزاکانی سویسرادا دەکرێت بکەوێتە ژێر تاوانی «سوکایەتی» و «زیانپێگەیاندن بە شانازی کەسی».
d) بێئابڕووکردنی قوربانی
ئەوەی گێڕانەوەی قوربانی توندوتیژی وەک «تەواوی درۆ» ڕابگەیەنرێت و بە ئاشکرا تاوانبار بکرێت، قوربانیبوونی دووبارە دروست دەکات. ئەم هەڵوێستە لەگەڵ بنچینەکانی ڕۆژنامەوانی مافەکانی مرۆڤی Amnesty International ناگونجێت.
e) ڕوونی و بەرپرسیارێتی پیشەیی
Jiyan Elma بە ئاشکراکردنی «من ئەندامی یەکێتی ڕۆژنامەوانانم (Syndicom.ch)» ناسنامەی دامەزراوەیی خۆی وەک ئامرازی دەسەڵات لە مشتومڕەکەدا بەکارهێنا. ئەمە لە دژی بنچینەکانی بێلایەنی و بەرپرسیارێتی ئەخلاقی Syndicom ە.
5. پوختەی پێشێلکردنەکانی ئەخلاقی
| ژمارە | بنچینەی ئەخلاقی | سروشتی پێشێلکردنەکە | نموونەی بەڵگەدار |
|---|---|---|---|
| ١ | دروستی | زانیاری پشتڕاست نەکراوەتەوە، لەسەر بنەمای سەرچاوەی یەکلایەنە | "تەواوی ڕووداوەکە درۆیە." |
| ٢ | بێلایەنی | زمانێک کە قوربانی تاوانبار دەکات و گروپی تاوانکار ڕەوا دەکات | "دژایەتی PKK بەکاردەهێنێت." |
| ٣ | ڕێزگرتن و شانازی | دەربڕینی سوکایەتیئامێز، لێدوانی هێرشی کەسی | "بێناموس، خوار، بێئابڕوو." |
| ٤ | پاراستنی قوربانی | ئامانج قەڵبکردنی قوربانی توندوتیژی | "بێ شەرمانە درۆ دەکەیت." |
| ٥ | بێلایەنی دامەزراوەیی | بەکارهێنانی ناوی یەکێتی لە پۆلیمیکی کەسیدا | "من ئەندامی Syndicom.ch م، تۆش دەتوانیت بچیت ئەوێ." |
6. پێشنیارەکانی دامەزراوەیی
IFJ (فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی ڕۆژنامەوانان)
- دەبێت ئەندامێتی پشتڕاست بکرێتەوە و لێکۆڵینەوەیەکی پێشێلکردنی ئەخلاقی دەست پێ بکرێت.
- دەبێت ئاگاداریی دیسیپلینی لەسەر بنەمای «بەکارهێنانی نازناوی پیشەیی ڕۆژنامەوانی وەک ئامرازی هێرشی کەسی یان ڕێکخراوەیی» دەربکرێت.
Amnesty International
- دەبێت لێکۆڵینەوە بکرێت ئایا ئەندام یان خۆبەخش لە دژی بنچینەی وتاری سەرنجدراو بە مافەکانی مرۆڤ ڕەفتاری کردووە.
- دەبێت ڕاگەیێنرێت کە سوکایەتیئاشکراکانی ئاراستەی قوربانی توندوتیژی لە دژی کۆدی ئەخلاقی Amnesty یە.
Syndicom.ch
- پێشنیار دەکرێت کە بارودۆخی ئەندامێتی کەسەکە پشتڕاست بکرێتەوە و بنێردرێت بۆ کۆمسیۆنی ئەخلاقی ڕۆژنامەوانی.
- مۆڵەتی پیشەیی ئەندامانێک کە سوکایەتی بە قوربانی توندوتیژی دەکەن دەبێت پێداچوونەوەی بۆ بکرێت.
هەروەها دەبێت هەنگاوی پێشگیرانە بنرێت بۆ پاراستنی سەلامەتی قوربانی و ڕێگری لە ئامانج قەڵبکردنی لە ژینگەی دیجیتاڵدا.
7. ئەنجام
- بڵاوکراوەکانی Jiyan Elma بە شێوەیەکی سیستماتیک بنچینەکانی بێلایەنی، دروستی، ڕێزگرتن، ڕوونی و پاراستنی قوربانی پێشێل دەکەن.
- زمانی بەکارهێنراو لە شێوازی ڕۆژنامەوانی دەرچووە و گەیشتووەتە ئاستی تووڕەیی لایەنگرانە و سوکایەتی.
- ئەم کردارانە نەک تەنها پێشێلکردنی ئەخلاقی تاکەکەسین، بەڵکو ڕەفتارن کە ناوبانگی دامەزراوەکانی نێودەوڵەتیی ڕۆژنامەوانی زیان پێ دەگەیەنن.
- هەروەها، لە بڵاوکراوەکاندا ڕیفلێکسێکی بەرگری لە PKK هەبوو، کە لە وڵاتانی ئەوروپایی وەک ڕێکخراوی تاوانکاری دەناسرێت.
- زمانی سوکایەتیئامێزی قورسی Jiyan Elma کە ئاراستەی قوربانی کراوە نەک تەنها لە ڕووی ئەخلاقییەوە، بەڵکو لە چوارچێوەی دادگایی تاوانی لەوانەیە سەبارەت بە «وتاری ڕقدا»، «سوکایەتی» یان «تاوانی ڕێکخراوەیی» شایستەی هەڵسەنگاندنە.