RAPORA BINPÊKIRINA ETÎKÊ YA ROJANE
Nirxandina weşanên medya civakî yên Jiyan Elma (@1porgijo / berê @porgijo2) li ser êrîşa li dijî mexdûr Diljîn Beyar ji aliyê etîka rojnamevaniyê ve
1. Armanc û Çarçoveya Raporê
Ev rapor ji bo nirxandina weşanên ku Jiyan Elma, kesek ku li Swîsreyê dijî û di profîla xwe ya medya civakî de xwe wekî "Rojnamevanê serbixwe – endamê IFJ, Amnesty, Syndicom.ch" dide nasîn, di 23ê Cotmehê 2025an de kirine, ji aliyê etîka rojnamevaniyê, prensîbên pîşeyî û standardên rêxistinên çapemeniyê yên navneteweyî ve hatiye amadekirin. Rapor armanc dike ku ji sazûmanên wekî Federasyona Navneteweyî ya Rojnamevanan (IFJ), Amnesty International û Syndicom re di çarçoveya etîka rojnamevaniyê de bibe alîkar.
Lêkolîn weşanên medya civakî yên ku tê de Jiyan Elma bi eşkereyî bûyer red kir, mexdûr tawanbar kir û gotinên heqaret-amêz bikar anî, piştî ku hunermendê kurd Diljîn Beyar ku li Swîsreyê dijî, eşkere kir ku di 22ê Cotmehê 2025an de ji aliyê kesên bi têkiliyên PKKê ve hatiye gefxwarin û lêdan, vedigire.
2. Paşxaneya Bûyerê
Di 22ê Cotmehê 2025an de, hunermendê kurd Diljîn Beyar bi rêya hesabê xwe yê medya civakî ragihand ku şeva 21ê Cotmehê 2025an ji aliyê çar kesên bi têkiliyên PKKê ve li mala xwe êrîş lê hatiye kirin.
Di 23ê Cotmehê de, bikarhênerê bi navê Jiyan Elma (@porgijo2), ev daxuyanî wekî "tevahî derewîn" binav kir, weşanên ku mexdûr bêbawer kirin, rasterast mexdûr bi derewkeriyê tawanbar kirin, êrîşkaran parast û gotinên ku dikarin ewlehiya mexdûrê bixin xetereyê bikar anîn, belav kir.
Di 23ê Cotmehê de, Diljîn Beyar weşanên Jiyan Elma wekî "îftira û hedefgirtin" binav kir û ragihand ku dê giliyê sûcî li dijî wî bike.
Li ser vê yekê, Jiyan Elma di weşaneke nû de gotinên wekî "bêşerm derewan dikî, nizm, bênamûs, bêşeref" li mexdûrê kirin.
Di rojên piştre de, Jiyan Elma ji bo ku ji berpirsiyariyê dûr bikeve navê hesabê xwe guherî @1porgijo.
3. Weşanên Hatine Lêkolînkirin
Weşan 1 (23ê Cotmehê 2025)
"Ez rastiya bûyerê vedibêjim, ku tevahî derewîn e..."
"Diljîn bi bikaranîna dijberiya PKKê hewl dide penaber bibe."
"Mirovên ku li wê malê dijîn, hemû li Tirkiyê di bin lêpirsînan de ne ji bo sûcên wekî endametiya PKKê, propagandayê, alîkarî û piştevaniyê. Diljîn tevî ku vê yekê dizane, her êvar li PKK û Abdullah Öcalan dijûn û heqaret dike."
"Tenê ciwanek (tenê 1 kes) li sînga Diljîn da."
"Hemû îdîa derewîn in."
"Di encamê de; tiştê ku hatiye gotin hemû derewîn e."
Weşan 2 (23ê Cotmehê 2025 — piştî bersiva Diljîn Beyar)
"Niha em li bêaqiliyên te zelal bikin"
"Min bi kesên ku li wê malê dijîn û beşdarî vê bûyerê ne re axivî..."
"Tu bêşerm li vir derewan dikî."
"Heta ezmanan jî înkar bikî, her kes nizimahiya te dizane."
"Yê ku ji gilîkirinê paşde vekişe bênamûs, nizm û bêşeref e."
"Na wisa nabe."
4. Nirxandin ji Aliyê Etîka Rojnamevaniyê ve
a) Rastdarî û Pêbaweriya Çavkaniyê
Di weşanên hatine lêkolînkirin de belge yan jêderê serbixwe tune ye. Jiyan Elma bêyî ku encamek lêpirsîna fermî, rapora polîs, şahidê çavan an belgeyekê bide, biryara dawî ya "tevahî derewîn" da. Ev binpêkirina rasterast a bendên 1 û 2 yên Daxuyaniya Prensîbên IFJê ye.
b) Bêalîtî û Serxwebûn
Di weşanan de refleksek vekirî an nepenî ya parastina PKKê, ku li welatên Yekîtiya Ewropayê wekî rêxistinek sûcdar tê qebûlkirin, hatiye dîtin. Dema ku weşanan hunermendê mexdûr ku îdîayên êrîşê anîn rojevê wekî "derewker" hedef girt, wan çîroka koma êrîşkar a îdiakirî parast. Ev binpêkirinek eşkere ya prensîba serxwebûnê ye.
c) Heqaret, Gefxwarin û Axaftina Nefretê
"Tu bêşerm li vir derewan dikî."
"Heta ezmanan jî înkar bikî, her kes nizimahiya te dizane."
"Yê ku ji gilîkirinê paşde vekişe bênamûs, nizm û bêşeref e."
Ev cure gotinan ne tenê bi rojnamevaniyê re li hev nakin, lê di heman demê de dikarin di Qanûna Cezayê ya Swîsreyê de di bin sûcên "heqaret" û "binpêkirina rûmeta kesayetî" de bên nirxandin.
d) Bêbawerkirdina Mexdûr
Ragihandina çîroka mexdûrê şîdetê wekî "bi tevahî derewîn" û bi eşkereyî tawanbarkirina wê, mexdûriyeta duyemîn diafirîne. Ev helwest bi prensîbên rojnamevaniya mafên mirovan a Amnesty International re li hev naye.
e) Şefafî û Berpirsiyariya Pîşeyî
Jiyan Elma bi gotina "Ez endamê Sendîkaya Rojnamevanan im (Syndicom.ch)" di nîqaşê de nasnameya xwe ya sazûmanî wekî amûrek otorîteyê bikar anî. Ev li dijî prensîbên bêalîtî û berpirsiyariya etîkî ya Syndicom e.
5. Kurteya Binpêkirinên Etîkê
| Hejmar | Prensîba Etîkê | Cewherê Binpêkirinê | Nimûneya Belgekirî |
|---|---|---|---|
| 1 | Rastdarî | Agahî nehatine piştrastkirin, li ser çavkaniyên yek-alî | "Tevahiya bûyerê derewîn e." |
| 2 | Bêalîtî | Zimanê ku mexdûr tawanbar dike û koma faîlan aşkere dike | "Ew dijberiya PKKê bikar tîne." |
| 3 | Rêzgirtin û Rûmet | Gotinên heqaret-amêz, daxuyaniyên êrîşa kesane | "Bênamûs, nizm, bêşeref." |
| 4 | Parastina mexdûr | Hedefgirtina mexdûrê şîdetê | "Tu bêşerm derewan dikî." |
| 5 | Bêalîtiya Sazûmanî | Bikaranîna navê sendîkayê di polîtîkên kesane de | "Ez endamê Syndicom.ch im, tu jî dikarî herî wê derê." |
6. Pêşniyarên Sazûmanî
IFJ (Federasyona Navneteweyî ya Rojnamevanan)
- Divê endametî were piştrastkirin û lêpirsîna binpêkirina etîkê were destpêkirin.
- Divê hişyariyek dîsîplînê li ser bingeha "bikaranîna unvana pîşeyî ya rojnamevaniyê wekî amûrek êrîşa kesane an rêxistinî" were dayîn.
Amnesty International
- Divê were lêkolînkirin ka endamê an dilxwaz li dijî prensîba axaftina li ser mafên mirovan tevgeriye.
- Divê were ragihandin ku heqaretên eşkere yên li dijî mexdûrê şîdetê li dijî koda etîkî ya Amnesty ye.
Syndicom.ch
- Tê pêşniyar kirin ku statûya endametiya kesê were piştrastkirin û ji Komîsyona Etîka Rojnamevaniyê re were şandin.
- Lîsansên pîşeyî yên endamên ku li mexdûrê şîdetê heqaret dikin divê werin nirxandin.
Her weha divê gavên pêşîlêgirtinê werin avêtin ji bo parastina ewlehiya mexdûrê û pêşîgirtina hedefgirtina wê di hawîrdora dîjîtal de.
7. Encam
- Weşanên Jiyan Elma bi awayekî sîstematîk prensîbên bêalîtî, rastdarî, rêzgirtin, şefafî û parastina mexdûr binpê dikin.
- Zimanê ku hatiye bikaranîn ji şêwaza rojnamevaniyê derketiye û gihîştiye asta hêrs û heqareta alîgir.
- Ev çalakî ne tenê binpêkirinên etîkî yên takekesî ne, lê tevgerên ku navûdengê sazûmanên navneteweyî yên rojnamevaniyê zerar didin.
- Wekî din, di weşanan de refleksek parastina PKKê, ku li welatên Ewropayê wekî rêxistinek sûcdar tê qebûlkirin, hat dîtin.
- Zimanê Jiyan Elma yê heqaretê giran ê li dijî mexdûr ne tenê ji aliyê etîkê ve lê di çarçoveya darizandineke sûcî ya gengaz a di warê "axaftina nefretê", "heqaret" an "sûcên rêxistinî" de jî li gorî nirxandinê ye.